Ο Χρήστος Καρατζάς, γεωπόνος με ειδίκευση σε θέματα κλιματικής αλλαγής και δασών από το πανεπιστήμιο του Ελσίνκι είναι επικεφαλής του τομέα έργων δασών και γεωργίας στην Green Evolution. Η εταιρεία προσφέρει ολοκληρωμένες περιβαλλοντικές υπηρεσίες με στόχο την προώθηση της πράσινης επιχειρηματικότητας και την αποφυγή της κλιματικής αλλαγής.
Ειδικά για τα δάση, δημιουργεί τεχνογνωσία για έργα δασών στην αγορά άνθρακα, συμμετέχει στον σχεδιασμό έργων για PDD (project design document) και συμβουλεύει στη δημιουργία και λειτουργία CARBON FUNDS για τη δημιουργία δικαιωμάτων άνθρακα από έργα στον τομέα των δασών, στη Λατινική Αμερική και στην Αφρική.
Μιλά στο Greenbusiness.gr για το πρόγραμμα REDD+, ενώ επισημαίνει πως η Ελλάδα θα πρέπει να αναπτύξει δικούς της μηχανισμούς και πολιτικές ώστε να προστατεύσει τον εθνικό πλούτο που κατέχει.
Green Βusiness: Τι είναι το REDD+;
Χρ. Καρατζάς: Το REDD προέρχεται από τα αρχικά των λέξεων Reducing Emissions from Deforestation and Degradation ή ελληνιστί αποφυγή εκπομπών (αερίων του θερμοκηπίου) από την αποψίλωση και υποβάθμιση των δασών. Πρόκειται για ένα πρόβλημα που αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη ένταση αναπτυσσόμενες χώρες που έχουν μεγάλες εκτάσεις καλυμμένες με τροπικά δάση, όπως η Βραζιλία, η Ινδονησία, το Κονγκό κ.α. και οι οποίες αποψιλώνονται καθημερινά.
Ο ΟΗΕ αναγνωρίζοντας το ρόλο που παίζουν τα δάση στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής εισήγαγε τον όρο REDD+ στις διαπραγματεύσεις για την κλιματική αλλαγή. Ο λόγος είναι ότι τα δάση όχι μόνο απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα μέσω της φωτοσύνθεσης αλλά επιπλέον έχουν μεγάλα αποθέματα άνθρακα αποθηκευμένα στη βιομάζα τους και η καταστροφή τους θα επιδείνωνε το φαινόμενο του θερμοκηπίου.
Green Βusiness: Γιατί να συμπεριληφθεί το REDD+ σε μια νέα παγκόσμια συμφωνία για την κλιματική αλλαγή;
Χρ. Καρατζάς: Οι λόγοι για τους οποίους το REDD+ έχει αποκτήσει μεγάλη σημασία στις διεθνείς διαπραγματεύσεις είναι ότι θεωρείται ένας φτηνός, γρήγορος, με μεγάλη βαρύτητα και ολοκληρωμένος τρόπος για τη μείωση των εκπομπών αερίων ρύπων του θερμοκηπίου. Από το 2006, όταν δημοσιοποιήθηκε η έκθεση Stern για τα οικονομικά της κλιματικής αλλαγής, ένα από τα βασικά συμπεράσματα ήταν ότι η αποφυγή αερίων του θερμοκηπίου από τα δάση είναι ο φτηνότερος τρόπος σε σχέση με άλλα μέτρα καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον είναι και γρήγορος, καθώς δεν απαιτείται η ανάπτυξη νέας τεχνολογίας αλλά μόνο νομοθετικά μέτρα (και φυσικά εφαρμογή αυτών). Αυτοί οι δύο λόγοι έχουν οδηγήσει σε μικτά επιχειρήματα. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η προστασία των δασών είναι ο μόνος τρόπος να κερδίσουμε πολύτιμο χρόνο ώστε να προχωρήσουμε στις τεχνολογικές καινοτομίες που θα αντικαταστήσουν τα ορυκτά καύσιμα.
Ο αντίλογος λέει ότι το REDD+ είναι μια φτηνή λύση για τις αναπτυγμένες χώρες ώστε να αποφύγουν τις ακριβές λύσεις για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του IPCC (www.ipcc.ch), του επιστημονικού οργάνου του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή, τα δάση ευθύνονται για περίπου το 1/5 των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, περισσότερο δηλαδή από ό,τι όλος ο τομέας των μεταφορών. Επομένως η μείωση των εκπομπών αυτών θα έχουν σοβαρή θετική επίδραση στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του REDD+ είναι η ολοκληρωμένη προσέγγιση που ακολουθεί για τα δάση. Η προστασία των δασών συνδυάζεται με καλύτερη διακυβέρνηση στις αναπτυσσόμενες χώρες και με μεγαλύτερα οφέλη για τις τοπικές φυλές και κοινωνίες που στηρίζουν τη διαβίωσή τους στα αγαθά και τις υπηρεσίες που παρέχονται από τα δάση.
Green Βusiness: Γιατί δεν συμπεριλήφθηκε αρχικά στο πρωτόκολλο του Κιότο;
Χρ. Καρατζάς: Παρότι αρχικά, το 1997 στο Κιότο, είχε συζητηθεί το θέμα της εισαγωγής των δασών στο πρωτόκολλο του Κιότο, τελικά απορρίφθηκε τέσσερα χρόνια μετά στο Μαρακές όπου οριστικοποιήθηκαν οι λεπτομέρειες εφαρμογής του πρωτοκόλλου. Έγιναν δεκτά μόνο τα έργα αναδάσωσης μέσω του μηχανισμού CDM, που η περιπλοκότητά τους οδήγησε στην υποβάθμιση τους, με αποτέλεσμα σήμερα να έχουν εγκριθεί μόλις 8 έργα, ποσοστό κάτω από το 1% του συνολικού αριθμού έργων στο CDM.
Οι λόγοι που απορρίφτηκαν έργα για τα δάση, ήταν η έλλειψη ενός αποτελεσματικού συστήματος ελέγχου και μετρήσεων στις χώρες αυτές και η απουσία μιας βάσης αναφοράς για τον υπολογισμό των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Με άλλα λόγια οι αναπτυσσόμενες χώρες δεν έχουν τα μέσα να ελέγξουν τις μεταβολές στα δάση τους και να επιβάλλουν αποτελεσματικά την εφαρμογή της προστασίας τους.
Σήμερα οι λόγοι αυτοί δεν έχουν αλλάξει σημαντικά. Οι χώρες με πλούσια τροπικά δάση είναι φτωχές χώρες με σοβαρά προβλήματα διακυβέρνησης και διαφθοράς όπου τα στατιστικά στοιχεία απουσιάζουν ή έχουν σοβαρές ατέλειες και ανακρίβειες. Αυτός είναι ο λόγος που σήμερα η χρηματοδότηση σε αυτές τις χώρες αφορά τις λεγόμενες ασκήσεις ετοιμότητας (readiness activities) ώστε να προετοιμάσει το έδαφος για ακριβείς υπολογισμούς της ποσότητας διοξειδίου του άνθρακα που απορροφάται, συνεχή έλεγχο των εκτάσεων και αποτελεσματική προστασία των δασών μέσω της μείωσης της αποψίλωσης.
Green Βusiness: Αφού προσφέρουν τόσες υπηρεσίες γιατί τα δάση συνεχίζουν να αποψιλώνονται στις χώρες αυτές;
Χρ. Καρατζάς: Η ανάπτυξη και η επιβίωση είναι ο βασικός λόγος που τα δάση μετατρέπονται σε άλλες χρήσεις γης. Στην Ευρώπη μπορεί πλέον να μην έχουμε τέτοια προβλήματα, όμως ανάλογη ήταν η εξέλιξη των δασών στο πρόσφατο παρελθόν. Η Γαλλία για παράδειγμα είχε τα ίδια προβλήματα αποψίλωσης με τις αναπτυσσόμενες χώρες μέχρι τον 19ο αιώνα. Στις αναπτυσσόμενες χώρες ο βασικός λόγος αποψίλωσης είναι η μετατροπή των δασών σε γεωργικές εκτάσεις ώστε να μπορέσουν οι τοπικές κοινότητες να καλύψουν τις ανάγκες διαβίωσης. Μόλις καλυφτούν οι ανάγκες αυτές τα δάση αλλάζουν σε βοσκοτόπια για την κτηνοτροφία ή σε εκτάσεις για βιοκαύσιμα, δραστηριότητες που συνεισφέρουν στην ανάπτυξη μιας χώρας.
Από έρευνα του CIFOR (Κέντρο για τη διεθνή έρευνα στη δασοκομία, www.cifor.org) προκύπτει ότι οι βασικοί λόγοι αποψίλωσης διαφέρουν από ήπειρο σε ήπειρο. Στις πιο αναπτυγμένες περιοχές της Λατινικής Αμερικής, ο βασικός λόγος είναι η μετατροπή των δασών σε βοσκότοπους για την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας, ενώ στην ΝΑ Ασία οφείλεται στην εντατική γεωργία. Αντίθετα στην φτωχότερη Αφρική ο κύριος λόγος είναι η γεωργία επιβίωσης. Η παράνομη υλοτομία παίζει μικρό ρόλο σε όλες τις περιπτώσεις, καθώς η γεωργία παραμένει ο κύριος παράγοντας αποδάσωσης.
Όσο η χώρα αναπτύσσεται, η οικονομία βασίζεται στους άλλους τομείς με αποτέλεσμα να μειώνεται η πίεση στα δάση όπως π.χ. η Κόστα Ρίκα όπου ο τουρισμός συνεισφέρει πλέον ένα μεγάλο ποσοστό στα εισοδήματα των κατοίκων της και οι δασικές εκτάσεις έχουν αρχίζει να ανακάμπτουν μετά από δεκαετίες αποψίλωσης.
Green Βusiness: Πως χρηματοδοτείται το REDD+;
Χρ. Καρατζάς: Η απάντηση είναι με πολλούς, διαφορετικούς και αλληλοκαλυπτόμενους τρόπους. Ο ΟΗΕ έχει δημιουργήσει ειδική υπηρεσία, το UN-REDD+ (www.un.redd.org) , που παρέχει τεχνική στήριξη και χρηματοδοτεί χώρες που επιθυμούν να εντάξουν έργα REDD+ στην πολιτική τους. Μέχρι σήμερα εννέα χώρες χρηματοδοτούνται για τον σχεδιασμό ή την ανάπτυξη τέτοιων δραστηριοτήτων. Το UN-REDD+ παίρνει χορηγίες από χώρες-δωρητές όπως η Νορβηγία, η Ιαπωνία κ.α.
Παράλληλα με το UN-REDD+ υπάρχει αντίστοιχο πρόγραμμα από την Παγκόσμια Τράπεζα, το FCPF (Forest Carbon Partnership Fund). Το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτεί συνολικά 37 χώρες και στις χορηγίες εκτός από χώρες μπορούν να συμμετέχουν και ιδιωτικά κεφάλαιο (πχ η BP). Εκτός από τη Παγκόσμια Τράπεζα, διάφορες χρηματοδοτήσεις, υπό μορφή άτοκων δανείων, δίνουν οι Αναπτυξιακές Τράπεζες.
Τέλος υπάρχουν διακρατικές συμφωνίες όπου, μια αναπτυγμένη χώρα, μπορεί να υπογράψει απευθείας συμφωνία με μια αναπτυσσόμενη χώρα και να χρηματοδοτήσει δράσεις προστασίας των δασών. Στο επίπεδο αυτό κυριαρχεί η Νορβηγία, μια “υπερδύναμη” στο χώρο της αναπτυξιακής βοήθειας. Ειδικά για τη Νορβηγία, έχει υπολογιστεί ότι το 36% των συνολικών χρηματοδοτήσεων για τα προγράμματα REDD+ προέρχεται από τη χώρα αυτή.
Εντούτοις τα χρήματα που απαιτούνται είναι πολλά και μέχρις στιγμής η βοήθεια από τις αναπτυγμένες χώρες δεν καλύπτει τις ανάγκες αυτές, θέτοντας σε κίνδυνο την αποτελεσματικότητα του REDD+.
Green Βusiness: Είναι έτοιμο το REDD+ να λειτουργήσει σήμερα;
Χρ. Καρατζάς: Όχι ακόμα. Οι περισσότερες χώρες βρίσκονται στη φάση του σχεδιασμού και υπάρχουν διάφορα τεχνικά θέματα που πρέπει να επιλυθούν. Τα σημαντικότερα από αυτά είναι η διαρροή (leakage), η καθιέρωση επιπέδων αναφοράς (crediting baselines) και ο τρόπος μέτρησης και επαλήθευσης (monitoring). Η διαρροή αφορά στο κατά πόσο εξασφαλίζεται ότι η προστασία του δάσους σε μία χώρα δεν “εξάγει” τους λόγους αποδάσωσής του σε μία άλλη περιοχή ή χώρα και ακόμη και σε άλλο έτος.
Με άλλα λόγια το ότι προστατεύεται το δάσος σε μια χώρα δεν σημαίνει ότι δεν θα αποδασωθεί το ίδιο δάσος μετά από κάποια χρόνια ή ότι δεν θα αποψιλωθεί η αντίστοιχη δασική έκταση σε άλλη χώρα ή περιοχή. Τα επίπεδα αναφοράς σχετίζονται με το τι ορίζεις ως βάση μετρήσεων και ποιο είναι το πρόσθετο για το οποίο θα ανταμειφθεί μια χώρα.
Τέλος το θέμα της μέτρησης και επαλήθευσης είναι βασική δικλείδα ασφαλείας ώστε να εξασφαλιστεί ότι τα χρήματα των δωρητών-χωρών δεν αγοράζουν “τροπικό αέρα”, δηλαδή μειώσεις που δεν έχουν πραγματικά γίνει. Ένα αξιόπιστο σύστημα μετρήσεων (μέσω συστημάτων GIS, Lidar, δειγματοληψίες κ.λπ.) θα εξασφαλίσει διαφάνεια στη μεταφορά των χρημάτων με βάση τους στόχους που έχουν επιτευχθεί.
Green Βusiness: Αναπτυγμένες χώρες όπως πχ η Ελλάδα, μπορούν να πάρουν μέρος σε αυτόν τον μηχανισμό;
Χρ. Καρατζάς: Και πάλι όχι. Ο μηχανισμός αυτός έχει δημιουργηθεί για τις λεγόμενες Non-Annex I χώρες του πρωτοκόλλου του Κιότο, δηλαδή τις λεγόμενες αναπτυσσόμενες χώρες. Η λογική είναι ότι αφενός το πρόγραμμα REDD+ είναι ένας τρόπος μεταφοράς κεφαλαίων από τις αναπτυγμένες στις αναπτυσσόμενες χώρες ώστε να βελτιώσουν τις δομές τους και να εξασφαλίσουν τις βασικές ανάγκες για τον πληθυσμό τους που εξαρτάται από τα δάση.
Αφετέρου στις αναπτυσσόμενες χώρες η κύρια πηγή εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου δεν είναι η καύση ορυκτών καυσίμων αλλά η αποψίλωση τω δασών τους και το φαινόμενο αυτό πρέπει να αντιμετωπιστεί.
Η Ελλάδα θα πρέπει να αναπτύξει τους δικούς της μηχανισμούς και πολιτικές ώστε να προστατεύσει τον εθνικό πλούτο που κατέχει.
